نبود و ما سرانجام به سوى پروردگارمان بازمىگرديم ! و سپاس خدا را كه پروردگار جهانيان است ! » آنگاه امام عليه السلام حركت كرد و من هم حركت كردم تا به جايى رسيديم ، گفتم : فدايت شوم ! نماز ، فرمود : « اينجا زمين بيابان مورچه‌گان است ، در اينجا نماز نمىخوانيم ! » تا به جايى ديگر رسيديم ، گفتم : نماز ! فرمود : « اين زمين نمك‌زار است در اينجا نماز نمىخوانيم » تا اينكه خود در جايى پياده شد ! به من فرمود : « نماز خواندى يا تسبيحت نماز گذارد ؟ » گفتم : اين نماز را مردم عراق نماز زوال مىنامند ! فرمود : « بدان آنها كه چنين نماز مىخوانند شيعيان على بن ابىطالب عليه السلام هستند و نماز توبه‌كنندگان است ! » پس آن حضرت نماز خواند ، من هم خواندم ، سپس ركاب گرفتم ( سوار شد ) باز همان كلماتى را كه اولين بار سوار شد ، گفت همانها را تكرار كرد ، آنگاه عرضه داشت : « خداوندا مرجئه « 1 » را لعنت كن ! كه در دنيا و

--> ( 1 ) - پس از شهادت حضرت على عليه السلام و روى كار آمدن بنىاميه ، تودهء مردم ، معروف به سواد اعظم شدند در برابر خوارج كه نه امامت حضرت على عليه السلام و نه خلافت معاويه را قبول داشتند و نيز در مقابل شيعيان على عليه السلام كه معتقد به امامت وى بودند ، فرقهء جديدى را تشكيل دادند كه « مرجئه » خوانده مىشوند . نخستين مأخذ موجود از فرقهء مرجئه نامه‌اى از حسن بن محمّد بن حنفيه است ، متن اين نامه با شرحى مفصّل در مقالهء محققانه ژرژ فان اس ذيل كتاب « الارجاء » آمده است . رسالهء حسن بن محمّد بن حنفيّه تحت عنوان « فى الرّد على القدريّة » است و كتاب « الارجاء » كهن‌ترين سندى است كه به دست ما رسيده است . كتاب « فقه الاكبر » را كه منسوب به امام ابوحنيفه است از منابع عقايد اين فرقه بشمار مىآورند . فضل بن شاذان از علماى قديم شيعه در كتاب « الإيضاح فى الرّد على سائر الفرق » اطلاعات گرانبهايى دربارهء مرجئه به دست مىدهد . دربارهء اشتقاق واژهء « مرجئه » اختلاف است ، حسن بن محمّد بن حنفيّه در كتاب « الارجاء » معتقد است كه منشأ ارجاء به عصر حضرت موسى عليه السلام بازمىگردد ؛ آنجا در پاسخ سؤال از نسل‌هاى گذشته حضرت موسى به فرعون فرمود : « علم آن به نزد خدا در كتاب او كه لوح محفوظ است قرار دارد و چيزى از پروردگار من پنهان نيست و او هيچ چيز را فراموش نمىكند » و در آن كتاب به نقل از قرآن مجيد چنين آمده است : « ارجاء در زمان موسى پيامبر خدا عليه السلام بوده است چرا كه فرعون به وى گفت : « ما بال القرون الاعلى / مردم قرنهاى پيشين چه مىكردند ؟ » فرمود : بر او وحى مىشد تا آنجا كه فرمود : « علم آن نزد پروردگارم در كتابى است كه نه پروردگارم اشتباه مىكند و نه فراموش ( طه / 20 ، 52 - 53 ) . ابومنصور ماتريدى در كتاب « التّوحيد » ارجاء را به معنى تأخير آروده و از قول حشويّه مىگويد : اين گروه از آن جهت « مرجئه » ناميده شدند كه همهء كارهاى خوب را ايمان نمىنامند . بايد دانست كه كلمهء « ارجاء » در لغت به دو معنى آمده : يكى انجام دادن كارى پس از كار ديگرو معنى دوم آن اميد داشتن به آينده است . براى تسميهء اين فرقه چند وجه ذكر كرده‌اند : نخست آنكه ، اين فرقه نيّت و عقيده را اصل شمردند و گفتار و كردار را بىاهميّت دانستند . دوم آنكه معتقد بودند همان‌گونه كه عبادت كردن با كفر سودى ندارد ، گناه كردن هم چيزى از ايمان نمىكاهد . سوم اينكه بعضى از دانشمندان مانند نوبختى « ارجاء » را به معنى اميدوار كردن گرفته‌اند ، زيرا اين فرقه اهل كبائر را با اداى شهادتين از مزيّت ايمان نوميد نمىساختند و آنان را كافر نمىشمردند و براى همه اميد آمرزش داشتند . مرجئه ، از مخالفان سرسخت خوارج بودند ، زيرا خوارج مىگفتند : مسلمانان با ارتكاب گناه كبيره كافر مىشوند ، امّا مرجئه بر خلاف آنان عقيده داشتند كه مسلمانان با ارتكاب كبيره از اسلام خارج نمىشوند و همين عقيده باعث شد كه سياست خود را بر سكوت بنا نهند و بگويند : اگر امام يا خليفه مرتكب كبيره شود از ايمان خارج نيست و واجب‌الاطاعه است و مىتوان در نماز به او اقتدا كرد . . . ( فرهنگ فرق اسلامى از دكتر محمّد جواد مشكور : ص 401 - 407 ) - م .